Praca i kariera w spektrum autyzmu, cz. 1

 

Możliwość samodzielnego utrzymania się finansowego to jeden z najważniejszych filarów dorosłego życia. Stanowi o niezależności i sprawczości życiowej człowieka. Jednocześnie – w naszym kraju aktualnie wciąż zaledwie ok. 2% osób w spektrum autyzmu pracuje zarobkowo. Dla porównania, w skali Europy jest to 10 %. 

Dlaczego sytuacja jest aż tak trudna?

Szczególny rodzaj niepełnosprawności, jakim jest spektrum autyzmu (w modelu społecznym mówi się o niepełnosprawności ukrytej, czy niewidzialnej) wciąż jeszcze nie doczekał się swoich skutecznych rozwiązań systemowych. Poszczególne instytucje, czy firmy prywatne powoli próbują wprowadzać różnorodne rozwiązania, aby pomóc osobom autystycznym pod względem sensoryki, czy problemów komunikacyjnych. Czasami się to udaje, ale często – nie.

Sytuacja osób w spektrum autyzmu jest wyjątkowa pod jednym, ważnym względem – osoby autystyczne, pomimo swoich, nieraz wysokich kompetencji merytorycznych, wysokiej inteligencji i wrażliwości – często zachowują się w sposób niedostosowany społecznie, czego są zupełnie nieświadome. Co w tym wyjątkowego? Przyczyny niewłaściwych reakcji emocjonalno-społecznych u osób w spektrum autyzmu nie są możliwe do zmiany. A jednocześnie – stanowią podstawę poważnych i głębokich konfliktów w miejscu pracy.

Najczęstsze problemy osób autystycznych w miejscu pracy to niedostosowanie przestrzeni pod względem sensorycznym oraz problemy komunikacyjne. Dodatkowo, wieloletnie doświadczenia traumatyzujące z wcześniejszych etapów życia (edukacja, rozwój społeczny) powodują, że osoby dorosłe w spektrum autyzmu mają obniżony poziom własnych zasobów do radzenia sobie z przeciwnościami i asertywnego dbania o własne potrzeby.

Od osoby dorosłej w miejscu pracy (szczególnie na otwartym rynku) oczekuje się samodzielności i kompetencji. Jest to, oczywiście, zrozumiałe, jednak w przypadku osób autystycznych – niezwykle trudne do spełnienia, nawet pomimo wielu posiadanych umiejętności. Sytuacja ta dotyczy osób w szerokim spektrum autyzmu (zarówno osób z poważnymi trudnościami w komunikowaniu się, czy z osłabionym potencjałem intelektualnym, jaki tych z wykształceniem wyższym, normą intelektualną, czy elokwentną mową). Miejsc oferujących pracę w warunkach wspomaganych jest wciąż bardzo niewiele, a rozwiązania stosowane przez firmy i instytucje na otwartym rynku pracy wciąż bywają głęboko niewystarczające, aby pracownik z autyzmem wykorzystał w pełni swój merytoryczny potencjał.

Należy jednak przyznać, że w ostatnich latach termin inkluzywność (czyli włączenie, albo włączenie społeczne) zdecydowanie nabiera znaczenia. Z optymizmem obserwować można wzrost zainteresowania dostosowaniami miejsc pracy dla osób z autyzmem. Firmy prywatne i korporacje coraz częściej dostrzegają wysoki potencjał merytoryczny osób w spektrum autyzmu i dokładają starań, aby warunki pracy pozwalały pracownikom z autyzmem rozwinąć skrzydła.

Jakie dostosowania są potrzebne osobie autystycznej w miejscu pracy?

 

1.      Przyjazne środowisko sensoryczne i warunki pracy

Każda osoba z autyzmem jest inna i ma nieco inne potrzeby, choć wiele zasad dostosowania przestrzeni może być wspólne dla wszystkich. Jedną z nich jest zadbanie o komfort sensoryczny pracownika. Czasem konieczne są do tego modyfikacje oświetlenia, czasem stosowanie sprzętu wygłuszającego (słuchawki, stopery), a czasem odpowiednie umiejscowienie stanowiska pracy w przestrzeni.

2.      Jasna i bezpośrednia komunikacja społeczna

Komunikowanie się osób w spektrum autyzmu często jest wyjątkowo precyzyjne i logiczne. W wielu branżach może to stanowić wyjątkowe zasoby, jednak niezmiennym pozostaje fakt, że cokolwiek by człowiek nie robił w pracy pod względem merytorycznym, zawsze będzie to wymagało komunikacji społecznej z innymi pracownikami. I często są to w zdecydowanej większości pracownicy neurotypowi, dlatego osoby autystyczne potrzebują sprawnych, konkretnych i logicznych sposobów komunikowania się w miejscu pracy, jak np. pisemne, precyzyjne instrukcje, szczegółowe harmonogramy, umawianie spotkań z wyprzedzeniem i jasnym określeniem tematu rozmowy (możliwość przygotowania się).

3.      Elastyczność i dobra organizacja pracy

Wiele osób w spektrum autyzmu pracuje w znacznie szybszym tempie niż ich neurotypowi współpracownicy. Pozwala im na to wyjątkowa zdolność do koncentracji uwagi na jednym, konkretnym zadaniu (tzw. hiperfokus). Dlatego też pracownicy autystyczni najlepiej odnajdują się w warunkach organizacji pracy dostosowanych do ich faktycznego funkcjonowania, a nie do sztucznie nałożonych ram i procedur. Często takie rozwiązania, jak praca hybrydowa, czy ruchomy czas pracy pozwalają na większą efektywność i zwiększają prawdopodobieństwo utrzymania zatrudnienia.

4.      Wsparcie społeczne i kultura organizacji

Ostatni punkt stanowi, prawdopodobnie, największe wyzwanie w zatrudnieniu osób autystycznych na otwartym rynku pracy. Różnice neurokulturowe pomiędzy osobami typowo rozwijającymi się, a osobami rozwijającymi się w spektrum autyzmu są, pod wieloma względami, wyjątkowo konfliktogenne. Zarządzanie inkluzywnym, neuroróżnorodnym zespołem wymaga od kierownictwa szczególnych kompetencji w tworzeniu środowiska sprzyjającemu akceptacji inności zamiast niezdrowej rywalizacji, czy przeżywania urazy.

 

Osoby w spektrum autyzmu już wykonują ogromną pracę, aby pokonywać przeciwności losu i budować swoje satysfakcjonujące, dorosłe życie. Teraz jeszcze potrzeba nam, jako społeczeństwu – tworzenia przestrzeni rozumiejących, akceptujących i dostosowanych do ich naturalnych, neurorozwojowych potrzeb, aby wnosiły swój wkład w budowanie dobrze funkcjonujących, stabilnych społeczności. Na szczęście zainteresowanie inkluzywnościa jest coraz większe, a miejsca pracy powoli zmieniają się w dobrą stronę.